Czy gmina może wyciąć drzewo na granicy działek i wejść na prywatny teren?

Najpierw trzeba ustalić, gdzie dokładnie rośnie drzewo

Odpowiedź zależy przede wszystkim od położenia pnia względem prawnej granicy nieruchomości. Nie wystarcza to, że korona, gałęzie albo korzenie przechodzą na drugą działkę. Znaczenie ma miejsce, w którym pień wyrasta z gruntu, oraz przebieg granicy wynikający z dokumentów geodezyjnych.

Jeżeli pień znajduje się w całości na gruncie należącym do gminy, drzewo jest co do zasady częścią składową tej nieruchomości. Gmina może podjąć decyzję o jego pielęgnacji albo usunięciu, lecz musi przestrzegać przepisów o ochronie przyrody, ochronie gatunkowej i bezpieczeństwie prac. Jeżeli natomiast pień znajduje się dokładnie na granicy, zastosowanie ma art. 154 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym drzewa i krzewy na granicy służą do wspólnego użytku sąsiadów.

Przy starych, rozłożystych drzewach warto przed rozpoczęciem prac zlecić geodecie wznowienie znaków granicznych albo ustalenie przebiegu granicy. Sama mapa ewidencyjna może nie wystarczyć do rozstrzygnięcia sporu w terenie.

Czy gmina może wyciąć drzewo rosnące na swoim gruncie?

Tak, jeżeli drzewo rośnie w całości na nieruchomości gminnej, gmina jako właściciel lub właściwy zarządca może zainicjować jego usunięcie. Nie oznacza to jednak dowolności. Dla dużej, starej wierzby zazwyczaj będzie potrzebne zezwolenie na usunięcie drzewa, chyba że zachodzi jeden z ustawowych wyjątków.

Zgodnie z art. 83 ustawy o ochronie przyrody usunięcie drzewa z nieruchomości co do zasady wymaga zezwolenia. W przypadku nieruchomości stanowiącej własność gminy czynności organu zezwalającego wykonuje zasadniczo starosta, a w mieście na prawach powiatu – marszałek województwa. Jeżeli drzewo rośnie w pasie drogowym drogi publicznej, zezwolenie jest co do zasady uzgadniane z regionalnym dyrektorem ochrony środowiska.

Ustawa zwalnia z obowiązku uzyskania zezwolenia między innymi drzewa o niewielkim obwodzie. Dla wierzby próg wynosi 80 cm obwodu pnia mierzonego na wysokości 5 cm. W przypadku drzewa liczącego kilkadziesiąt lub kilkaset lat próg ten będzie zazwyczaj przekroczony. Zwolnienie dotyczące drzew usuwanych przez osoby fizyczne na cele niezwiązane z działalnością gospodarczą nie dotyczy gminy jako osoby prawnej.

Jeżeli drzewo jest pomnikiem przyrody, rośnie na terenie objętym ochroną albo stanowi siedlisko chronionych gatunków, mogą być potrzebne dodatkowe rozstrzygnięcia. Sam wiek drzewa nie przesądza jeszcze, że jest ono pomnikiem przyrody, ale przy bardzo starych okazach należy to sprawdzić przed rozpoczęciem prac.

Czy gmina może wejść lub wjechać na prywatną działkę?

Nie istnieje ogólna zasada, zgodnie z którą gmina może wejść na cudzą nieruchomość tylko dlatego, że od tej strony łatwiej przeprowadzić wycinkę. Zadania zarządcy drogi obejmują utrzymywanie zieleni przydrożnej, w tym sadzenie i usuwanie drzew, ale kompetencja ta dotyczy wykonywania obowiązków w granicach przysługujących mu praw. Nie tworzy automatycznie tytułu do korzystania z prywatnego gruntu.

Art. 149 Kodeksu cywilnego pozwala właścicielowi drzewa wejść na grunt sąsiedni wyłącznie w celu usunięcia zwieszających się z jego drzew gałęzi lub owoców. Właściciel sąsiedniego gruntu może żądać naprawienia szkody wynikłej z takiego wejścia. Przepis ten nie upoważnia do dowolnego przejazdu maszyn, składowania drewna ani wycięcia całego drzewa z użyciem cudzej nieruchomości.

Jeżeli do bezpiecznej wycinki całego drzewa rzeczywiście konieczne jest zajęcie części prywatnej posesji, najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest pisemne porozumienie określające termin, trasę wjazdu, rodzaj sprzętu, zabezpieczenie ogrodzenia i nawierzchni, zasady przywrócenia terenu oraz odpowiedzialność za szkody. W razie odmowy gmina powinna wskazać konkretną podstawę prawną albo uzyskać odpowiednie rozstrzygnięcie sądu. Sama decyzja zezwalająca na wycinkę nie jest zgodą na wejście na cudzą działkę.

Wyjątkiem może być rzeczywiste, bezpośrednie zagrożenie dla życia, zdrowia lub mienia. W takiej sytuacji znaczenie może mieć art. 142 Kodeksu cywilnego oraz przepisy dotyczące akcji ratowniczej. Nie należy jednak utożsamiać planowanej wycinki z nagłą akcją ratowniczą. Jeżeli drzewo grozi natychmiastowym upadkiem, trzeba zawiadomić gminę, straż pożarną lub numer 112 i nie utrudniać działań służb.

Zobacz również: gdy działania gminy prowadzą do trwałego zajęcia części nieruchomości, zastosowanie mogą mieć zasady dotyczące zajęcia gruntu pod drogę. Jeżeli prace wykonano bez zgody i uszkodzono teren lub roślinność, sprawdź również roszczenia po bezprawnym wejściu i wycince na działce.

Gałęzie i korzenie przechodzące przez granicę

Uprawnienia dotyczące gałęzi i korzeni nie dają gminie ani właścicielowi drzewa ogólnego prawa do wycięcia całego drzewa z wykorzystaniem cudzej posesji. Właściciel działki, na którą przechodzą korzenie lub gałęzie, powinien działać ostrożnie i nie powodować zniszczenia albo utraty stabilności drzewa.

Zobacz również: szczegółowe zasady obcinania gałęzi i korzeni drzewa sąsiada oraz postępowanie przy drzewie zagrażającym nieruchomości.

Drzewo rosnące dokładnie na granicy działek

Art. 154 § 1 Kodeksu cywilnego ustanawia domniemanie, że drzewa i krzewy znajdujące się na granicy gruntów służą do wspólnego użytku sąsiadów. W praktyce oznacza to, że żadna ze stron nie powinna samodzielnie usuwać takiego drzewa bez uzgodnienia z drugą stroną, zwłaszcza gdy wycinka ma charakter nieodwracalny.

Jeżeli drzewo jest traktowane jako przedmiot wspólnego zarządu, kwalifikacja wycinki jako czynności zwykłego zarządu albo czynności przekraczającej zwykły zarząd zależy od okoliczności. Usunięcie zdrowego, dużego drzewa zazwyczaj będzie wymagało szerszej zgody niż pilne usunięcie drzewa obumarłego i bezpośrednio zagrażającego ludziom. Przy braku porozumienia możliwe jest wystąpienie do sądu o rozstrzygnięcie na podstawie przepisów o zarządzie rzeczą wspólną.

Organ wydający zezwolenie na wycinkę bada przesłanki administracyjne, ale nie rozstrzyga definitywnie sporu o własność, przebieg granicy ani prawo do wejścia na sąsiednią nieruchomość. Dlatego nawet uzyskanie zezwolenia nie chroni przed roszczeniami cywilnymi, jeżeli prace wykonano bez wymaganej zgody lub poza granicami własnego gruntu.

Przycinanie korony także podlega ograniczeniom

Nie każda ingerencja jest formalnie wycinką. Ustawa o ochronie przyrody ogranicza jednak także radykalne cięcia. Co do zasady usunięcie ponad 30% korony, która rozwinęła się w całym okresie rozwoju drzewa, może stanowić jego uszkodzenie, a usunięcie ponad 50% – zniszczenie drzewa. Wyjątki dotyczą między innymi usuwania gałęzi obumarłych lub nadłamanych, utrzymywania uformowanego kształtu korony oraz specjalistycznego zabiegu przywracającego statykę drzewa, wykonanego na podstawie dokumentacji.

Niezależnie od zezwolenia na wycinkę lub zakresu cięć nie wolno niszczyć gniazd, siedlisk ani okazów gatunków chronionych. Nie istnieje jedna bezwzględna data, po której każda wycinka jest automatycznie dozwolona. Przed pracami należy sprawdzić, czy drzewo jest zasiedlone przez ptaki, nietoperze lub inne chronione zwierzęta, a gdy jest to konieczne – uzyskać odpowiednie odstępstwo od zakazów ochrony gatunkowej.

Co zrobić, gdy gmina zapowiada wycinkę lub wjazd na posesję?

1. Ustal status gruntu i drzewa. Sprawdź księgi wieczyste, wypis i wyrys z ewidencji gruntów, mapę oraz położenie pnia względem granicy.
2. Poproś gminę o informacje na piśmie. Zażądaj wskazania podstawy prawnej wejścia, numeru i kopii zezwolenia, terminu prac, danych wykonawcy oraz planu zabezpieczenia terenu.
3. Udokumentuj stan działki. Zrób zdjęcia i nagranie ogrodzenia, bramy, nawierzchni, instalacji, roślin i elewacji. Przy większym ryzyku sporządź protokół z wykonawcą.
4. Nie podpisuj blankietowej zgody. Zgoda powinna określać dokładny zakres wejścia, czas, sprzęt, sposób naprawienia szkód i obowiązek przywrócenia terenu.
5. W razie zagrożenia zamów ocenę arborystyczną. Opinia specjalisty może wykazać, czy drzewo rzeczywiście wymaga wycinki, czy wystarczy pielęgnacja albo zabezpieczenie.
6. Jeżeli granica jest sporna, skorzystaj z geodety. W razie potrzeby konieczne może być postępowanie rozgraniczeniowe.

Odpowiedzialność za szkody i bezprawne wejście

Jeżeli gmina albo jej wykonawca wjedzie na działkę bez zgody i bez innej podstawy prawnej, właściciel może żądać zaniechania naruszeń i przywrócenia stanu zgodnego z prawem na podstawie art. 222 § 2 Kodeksu cywilnego. W razie powstania szkody można dochodzić kosztów naprawy ogrodzenia, nawierzchni, instalacji, nasadzeń oraz innych normalnych następstw działania.

Jeżeli wejście mieściło się w art. 149 Kodeksu cywilnego, właściciel sąsiedniego gruntu nadal może żądać naprawienia szkody wynikłej z wejścia. Gdy działanie wykraczało poza ten przepis albo było zawinione, podstawą odpowiedzialności mogą być także ogólne przepisy o czynach niedozwolonych. W przypadku bezprawnego działania przy wykonywaniu władzy publicznej należy rozważyć również zasady odpowiedzialności jednostki samorządu terytorialnego.

Po szkodzie należy niezwłocznie sporządzić dokumentację, wezwać gminę lub wykonawcę do udziału w oględzinach, zebrać faktury i kosztorysy oraz zgłosić roszczenie na piśmie. Nie warto zwlekać, ponieważ termin przedawnienia zależy od podstawy prawnej roszczenia i okoliczności sprawy.

Najczęściej zadawane pytania

Podsumowanie

Gmina może usuwać drzewa rosnące na swoim gruncie, ale musi przestrzegać wymagań ustawy o ochronie przyrody. Prawo do wycinki nie jest tym samym co prawo do wejścia na prywatną posesję. Art. 149 Kodeksu cywilnego ma wąski zakres i dotyczy usuwania zwisających gałęzi lub owoców, a nie pełnej wycinki drzewa. Gdy pień znajduje się na granicy działek, konieczne jest współdziałanie sąsiadów, a przy braku porozumienia – niekiedy rozstrzygnięcie sądu.

Źródła:

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 142, 144, 149, 150, 154, 199, 201 i 222.
• Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody, w szczególności art. 83–83f, art. 87a, art. 88 i art. 90.
• Ustawa z dnia 21 marca 1985 r. o drogach publicznych, w szczególności art. 20 pkt 16.
• Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 9 stycznia 2008 r., sygn. akt II SA/Gl 824/07.