Śmierć współwłaściciela w toku sprawy o zniesienie współwłasności

W sprawie o zniesienie współwłasności sąd ma doprowadzić do definitywnego uregulowania prawa do rzeczy wspólnej. Jeżeli jeden ze współwłaścicieli umiera w toku postępowania, jego prawa majątkowe nie znikają. Udział w rzeczy wchodzi do spadku, a w miejsce zmarłego powinni wejść jego następcy prawni.

Najważniejsze jest rozdzielenie dwóch postępowań. Sprawa o zniesienie współwłasności nadal toczy się przed sądem, który ją prowadził. Odrębnie może być potrzebne postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku albo sporządzenie przez notariusza zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia. Dopiero ustalenie następców prawnych pozwala zwykle przejść do dalszego rozpoznania sprawy głównej.

Śmierć współwłaściciela w toku sprawy o zniesienie współwłasności – kiedy i w jakim postępowaniu zgłosić śmierć

Śmierć uczestnika należy zgłosić w tej samej sprawie o zniesienie współwłasności, podając jej sygnaturę. Nie składa się nowego wniosku o zniesienie współwłasności tylko dlatego, że jeden z uczestników zmarł. Do sądu trzeba skierować pismo zatytułowane na przykład „Zawiadomienie o śmierci uczestnika postępowania”, a jeżeli następcy prawni są już ustaleni, można od razu połączyć je z wnioskiem o podjęcie postępowania.

Przepisy o zawieszeniu procesu stosuje się odpowiednio w postępowaniu nieprocesowym. Zgodnie z art. 174 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania cywilnego sąd zawiesza postępowanie z urzędu w razie śmierci strony. W sprawie o zniesienie współwłasności reguła ta odnosi się odpowiednio do uczestnika, którego prawa przechodzą na następców prawnych. Zawieszenie wywołuje skutek od chwili śmierci. Sąd uchyla z urzędu orzeczenia wydane po tym zdarzeniu, chyba że śmierć nastąpiła już po zamknięciu rozprawy.

Ustawa nie wyznacza osobnego terminu siedmiu ani czternastu dni na zawiadomienie sądu o śmierci uczestnika. Pismo należy jednak złożyć bez zbędnej zwłoki. Pozwala to uniknąć przeprowadzania czynności przy nieprawidłowym składzie uczestników, niepotrzebnych doręczeń oraz późniejszego uchylania czynności.

W zawiadomieniu należy wskazać:

• sąd, wydział i sygnaturę sprawy,
• imię i nazwisko zmarłego uczestnika oraz datę jego śmierci,
• wniosek o uwzględnienie śmierci uczestnika i zawieszenie postępowania, jeżeli sąd jeszcze tego nie zrobił,
• imiona, nazwiska i adresy potencjalnych albo już ustalonych spadkobierców, jeżeli są znane,
• informację, czy toczy się postępowanie spadkowe albo czy sporządzono akt poświadczenia dziedziczenia,
• wniosek o podjęcie postępowania, jeżeli następcy prawni zostali już wykazani.

Do pisma należy dołączyć co najmniej odpis aktu zgonu. Sam akt zgonu potwierdza jednak wyłącznie fakt śmierci. Nie rozstrzyga, kto dziedziczy udział zmarłego ani w jakiej części.

Uczestnicy, właściwość sądu i legitymacja po śmierci współwłaściciela

Sprawę o zniesienie współwłasności prowadzi co do zasady sąd rejonowy właściwy ze względu na położenie rzeczy. Jeżeli przedmiotem jest nieruchomość, właściwość ustala się według jej położenia. Śmierć uczestnika nie zmienia automatycznie właściwości sądu prowadzącego tę sprawę.

Inaczej ustala się właściwość w odrębnej sprawie spadkowej. Sądem spadku jest co do zasady sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu zmarłego. Jeżeli nie można go ustalić w Polsce, właściwy jest sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część, a w braku tych podstaw Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy.

Kogo trzeba wezwać do udziału w sprawie

Udział zmarłego współwłaściciela wchodzi do spadku. Jeżeli dziedziczy go kilka osób, wszystkie osoby, których praw dotyczy przyszłe rozstrzygnięcie, powinny uczestniczyć w postępowaniu. Sąd ma obowiązek wezwać do udziału zainteresowanego, który nie został dotychczas uczestnikiem, ale pozostali uczestnicy powinni przekazać sądowi posiadane dane spadkobierców i dokumenty umożliwiające ich prawidłowe wezwanie.

Jeden spadkobierca nie reprezentuje automatycznie pozostałych. Może działać za inną osobę tylko wtedy, gdy ma ważne pełnomocnictwo albo wynika to z przepisów o przedstawicielstwie. Brak jednego z następców prawnych może prowadzić do wadliwości postępowania i znacznego przedłużenia sprawy.

Jak wykazać następstwo prawne

Najbezpieczniejszym dokumentem jest prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia. Dokument określa krąg spadkobierców i wysokość ich udziałów. W praktyce sąd prowadzący sprawę o zniesienie współwłasności może zażądać takiego dokumentu, zwłaszcza gdy między członkami rodziny istnieje spór, pozostawiono testament albo część osób odrzuciła spadek.

Jeżeli postępowanie spadkowe nie zostało jeszcze wszczęte, wniosek o stwierdzenie nabycia spadku może złożyć osoba mająca w tym interes prawny. Taki interes może mieć także drugi współwłaściciel, gdy bez ustalenia spadkobierców nie można kontynuować sprawy o zniesienie współwłasności.

Nieznani spadkobiercy, brak adresu i kurator spadku

Jeżeli nie wiadomo, kto dziedziczy, konieczne może być postępowanie spadkowe z ogłoszeniem. Jeżeli spadek nie został objęty, a potrzebna jest ochrona lub reprezentacja majątku spadkowego, sąd spadku może ustanowić kuratora spadku. Po ustanowieniu kuratora postępowanie o zniesienie współwłasności może zostać podjęte z jego udziałem.

Jeżeli następcy prawni nie zgłoszą się ani nie zostaną wskazani w ciągu roku od zawieszenia, sąd prowadzący sprawę może z urzędu zwrócić się do sądu spadku o ustanowienie kuratora spadku. Nie należy jednak biernie czekać na tę czynność. Uczestnik zainteresowany szybkim zakończeniem sprawy powinien sam zebrać dane rodziny, sprawdzić Rejestr Spadkowy i w razie potrzeby wszcząć postępowanie spadkowe.

Inna sytuacja występuje, gdy spadkobierca jest znany, lecz nie wiadomo, gdzie mieszka. Wtedy możliwe jest ustanowienie kuratora dla osoby nieznanej z miejsca pobytu, ale dopiero po uprawdopodobnieniu, że adresu rzeczywiście nie można ustalić. Taki kurator nie zastępuje ustalenia, kto jest spadkobiercą.

Jeżeli spadkobiercą jest małoletni albo osoba wymagająca przedstawiciela ustawowego, sąd musi zapewnić jej prawidłową reprezentację. Przy sprzeczności interesów między przedstawicielem a reprezentowaną osobą może być konieczne ustanowienie kuratora. Trzeba również sprawdzić, czy planowana ugoda lub czynność dotycząca nieruchomości wymaga uprzedniego zezwolenia sądu opiekuńczego.

Treść wniosku o podjęcie sprawy i żądania ewentualne

Po ustaleniu następców prawnych należy złożyć do sądu prowadzącego sprawę pismo z wnioskiem o jej podjęcie. Pismo powinno wskazywać wszystkich spadkobierców, ich adresy oraz dokument potwierdzający dziedziczenie. Warto dołączyć odpisy pisma i załączników dla nowych uczestników.

Wniosek może zawierać następujące żądania:

1. podjęcie zawieszonego postępowania z udziałem wskazanych następców prawnych zmarłego,
2. doręczenie im dotychczasowych pism lub zobowiązanie do zajęcia stanowiska,
3. dopuszczenie nowych albo ponowienie istotnych dowodów, jeżeli śmierć uczestnika zmieniła sytuację procesową,
4. aktualizację wariantu zniesienia współwłasności oraz wysokości spłat i dopłat,
5. udzielenie zabezpieczenia, jeżeli istnieje ryzyko pogorszenia, zbycia albo nieprawidłowego korzystania z rzeczy.

Trzy podstawowe warianty zakończenia sprawy

Warto sformułować żądanie główne i żądania ewentualne. Przykładowo można w pierwszej kolejności wnosić o podział nieruchomości w naturze, a gdy okaże się on prawnie lub technicznie niedopuszczalny, o przyznanie nieruchomości oznaczonemu uczestnikowi ze spłatą pozostałych. Ostatecznym wariantem może być sprzedaż rzeczy i podział uzyskanej kwoty.

Jeżeli ustalono spłaty lub dopłaty, sąd określa termin i sposób ich uiszczenia, odsetki, a w razie potrzeby również sposób zabezpieczenia. Przy rozłożeniu należności na raty łączny okres spłaty nie może przekraczać dziesięciu lat. Wniosek powinien zatem zawierać konkretny harmonogram, a nie jedynie ogólne żądanie zapłaty „w ratach”.

Gdy zmarły pozostawił kilku spadkobierców, jego udział należy do wspólności majątku spadkowego aż do działu spadku. Sama sprawa o zniesienie współwłasności nie zawsze rozdzieli ten udział pomiędzy spadkobierców. Jeżeli spadkobiercy chcą jednocześnie podzielić między siebie prawa po zmarłym, mogą rozważyć połączenie działu spadku ze zniesieniem współwłasności w jednym postępowaniu. Wymaga to jednak prawidłowego sformułowania dodatkowego żądania i ustalenia pełnego kręgu uczestników.

W tym samym postępowaniu należy zgłosić również istotne roszczenia współwłaścicieli związane z posiadaniem rzeczy, pobranymi pożytkami, kosztami i nakładami. Po prawomocnym zakończeniu sprawy dochodzenie roszczeń objętych art. 618 Kodeksu postępowania cywilnego może być niedopuszczalne, nawet jeżeli wcześniej nie zostały zgłoszone.

Dowody, dokumenty i opinie biegłych po śmierci uczestnika

Po śmierci współwłaściciela materiał dowodowy trzeba uzupełnić zarówno w zakresie następstwa prawnego, jak i samego sposobu podziału. Dokumenty spadkowe nie zastępują dowodów dotyczących wartości, stanu i możliwości podziału rzeczy.

Dokumenty dotyczące śmierci i dziedziczenia

• odpis aktu zgonu uczestnika,
• prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia,
• informacja o toczącym się postępowaniu spadkowym wraz z jego sygnaturą,
• dane adresowe wszystkich następców prawnych,
• pełnomocnictwa, dokumenty przedstawicielstwa i ewentualne orzeczenia sądu opiekuńczego.

Dokumenty dotyczące rzeczy wspólnej

• aktualny odpis księgi wieczystej albo inny dowód prawa własności,
• wypis i wyrys z ewidencji gruntów, mapa ewidencyjna oraz dokumentacja budynków,
• projekt geodezyjny, jeżeli wnioskowany jest podział gruntu,
• dokumenty planistyczne, decyzje administracyjne i dane o dostępie do drogi publicznej,
• dokumenty potwierdzające wartość i stan techniczny rzeczy,
• umowy, rachunki, faktury, przelewy i zdjęcia dotyczące nakładów, remontów oraz utrzymania rzeczy,
• dowody pobierania pożytków lub wyłącznego korzystania z rzeczy przez określone osoby.

Kiedy potrzebny jest biegły

Biegły rzeczoznawca majątkowy jest zwykle potrzebny, gdy uczestnicy różnią się co do wartości nieruchomości lub wysokości spłat. Biegły geodeta ocenia możliwość i sposób podziału gruntu oraz przygotowuje projekt odpowiadający wymaganiom ksiąg wieczystych. Przy podziale budynku może być potrzebna opinia biegłego z zakresu budownictwa, instalacji albo wyodrębniania samodzielnych lokali.

Opinia sporządzona wiele lat wcześniej może wymagać aktualizacji. Śmierć uczestnika często wydłuża sprawę, a wartość rynkowa nieruchomości może się w tym czasie istotnie zmienić. Uczestnik powinien sprawdzić datę oględzin, datę wyceny, przyjęty stan nieruchomości oraz to, czy biegły odniósł się do aktualnego wariantu podziału.

Przebieg postępowania, koszty i terminy

Typowy przebieg sprawy po śmierci współwłaściciela wygląda następująco:

1. zawiadomienie sądu o śmierci i złożenie aktu zgonu,
2. wydanie postanowienia o zawieszeniu postępowania,
3. ustalenie następców prawnych albo ustanowienie kuratora spadku,
4. złożenie wniosku o podjęcie postępowania wraz z dokumentami,
5. wezwanie nowych uczestników i odebranie od nich stanowisk,
6. uzupełnienie dowodów, aktualizacja wyceny i ewentualnego projektu podziału,
7. próba ugodowa albo rozprawa i wydanie postanowienia końcowego,
8. apelacja, jeżeli uczestnik kwestionuje rozstrzygnięcie,
9. wykonanie spłat, wydanie rzeczy i dokonanie potrzebnych wpisów w księdze wieczystej.

Jak zawieszenie wpływa na terminy

W okresie zawieszenia z powodu śmierci uczestnika terminy procesowe nie biegną. Po podjęciu postępowania zaczynają biec od początku, a terminy sądowe są w razie potrzeby wyznaczane ponownie. Podczas zawieszenia sąd podejmuje zasadniczo tylko czynności zmierzające do podjęcia sprawy albo zabezpieczenia roszczenia lub dowodu.

Po upływie roku od zawieszenia sąd może zwrócić się do sądu spadku o ustanowienie kuratora spadku. Najpoważniejsze ryzyko powstaje po pięciu latach od postanowienia o zawieszeniu z powodu śmierci uczestnika, ponieważ wtedy sąd umarza zawieszone postępowanie. Dlatego trzeba kontrolować datę zawieszenia i nie odkładać ustalenia spadkobierców.

Koszty po śmierci uczestnika

Opłata od pierwotnego wniosku o zniesienie współwłasności wynosi 1000 zł, a gdy wniosek zawiera zgodny projekt zniesienia współwłasności, 300 zł. Sama śmierć uczestnika nie powoduje obowiązku ponownego uiszczenia tej opłaty w tej samej sprawie. Złożenie zwykłego wniosku o podjęcie zawieszonego postępowania co do zasady nie jest objęte odrębną opłatą.

Mogą jednak pojawić się dodatkowe koszty:

• opłata i wydatki związane z odrębnym postępowaniem spadkowym albo czynnościami notarialnymi,
• koszt odpisów aktów stanu cywilnego i dokumentów geodezyjnych,
• zaliczki na opinie rzeczoznawcy, geodety, biegłego budowlanego lub innych specjalistów,
• wynagrodzenie kuratora i koszty ogłoszeń, jeżeli spadkobiercy lub ich adresy nie są znane,
• koszty pełnomocników oraz późniejsze koszty wykonania orzeczenia.

W postępowaniu nieprocesowym zasadą jest, że każdy uczestnik ponosi koszty związane ze swoim udziałem. Jeżeli interesy uczestników są sprzeczne, sąd może rozdzielić koszty stosunkowo albo obciążyć nimi jednego uczestnika. Może także uwzględnić niesumienne lub oczywiście niewłaściwe postępowanie.

Środki zaskarżenia i wykonanie orzeczenia

Na postanowienie sądu pierwszej instancji rozstrzygające istotę sprawy o zniesienie współwłasności przysługuje apelacja. Jeżeli postanowienie ogłoszono na posiedzeniu jawnym, wniosek o jego uzasadnienie składa się co do zasady w terminie tygodnia od ogłoszenia. Apelację wnosi się w terminie dwóch tygodni od doręczenia postanowienia z uzasadnieniem.

Na postanowienie o zawieszeniu postępowania oraz na odmowę podjęcia zawieszonego postępowania przysługuje zażalenie. Termin do jego wniesienia wynosi co do zasady tydzień od doręczenia postanowienia z uzasadnieniem.

Postanowienie co do istoty sprawy staje się skuteczne, a gdy wymaga wykonania również wykonalne, po uprawomocnieniu. Jeżeli sąd przyzna rzecz jednemu uczestnikowi albo wydzieli części poszczególnym uczestnikom, własność przechodzi z chwilą uprawomocnienia się postanowienia. Następnie można wystąpić o właściwy wpis w księdze wieczystej, dochodzić zasądzonych spłat albo żądać wydania rzeczy zgodnie z treścią orzeczenia.

Ryzyka procesowe i ugoda po śmierci współwłaściciela

Najczęstszym błędem jest ograniczenie się do przekazania aktu zgonu i oczekiwanie, że sąd sam ustali spadkobierców. Sąd może podejmować czynności z urzędu, ale uczestnik zainteresowany szybkim rozstrzygnięciem powinien aktywnie doprowadzić do potwierdzenia dziedziczenia i wskazać wszystkie osoby, które mają wejść do sprawy.

Do innych błędów należą:

• wskazanie wyłącznie członków najbliższej rodziny bez sprawdzenia testamentu i odrzuceń spadku,
• pominięcie jednego ze spadkobierców albo podanie nieaktualnego adresu,
• założenie, że jeden spadkobierca może samodzielnie składać oświadczenia za wszystkich,
• brak aktualizacji wartości rzeczy i wysokości spłat po wielomiesięcznej albo wieloletniej przerwie,
• nieuwzględnienie małoletniego spadkobiercy lub konfliktu interesów przy jego reprezentacji,
• podpisanie ugody bez wszystkich osób, których prawa obejmuje rozstrzygnięcie,
• pominięcie roszczeń z tytułu nakładów, pożytków lub wyłącznego korzystania z rzeczy.

Co powinna zawierać bezpieczna ugoda

Sąd powinien nakłaniać współwłaścicieli do zgodnego podziału. Po śmierci uczestnika ugoda jest możliwa, lecz musi obejmować prawidłowo ustalony krąg następców prawnych i jednoznacznie regulować skutki majątkowe.

W ugodzie warto określić:

• dokładne oznaczenie rzeczy i aktualne udziały uczestników,
• sposób zniesienia współwłasności i termin wydania rzeczy,
• wartość rzeczy przyjętą do rozliczeń,
• wysokość spłat lub dopłat, terminy, raty, odsetki i zabezpieczenie,
• rozliczenie nakładów, pożytków, podatków, opłat i kosztów utrzymania,
• podział kosztów sądowych, opinii biegłych i pełnomocników,
• czynności potrzebne do ujawnienia nowego stanu prawnego w księdze wieczystej,
• skutki opóźnienia w zapłacie lub wydaniu rzeczy.

Jeżeli porozumienie jest zawierane poza sądem i ma przenosić własność nieruchomości, konieczne jest zachowanie formy aktu notarialnego. Ugoda sądowa jest zawierana w toku postępowania i podlega kontroli sądu. W przypadku spadkobierców małoletnich albo osób reprezentowanych trzeba dodatkowo sprawdzić zakres umocowania i wymagane zezwolenia.

FAQ

Czy śmierć współwłaściciela kończy sprawę o zniesienie współwłasności?

Nie. Udział zmarłego co do zasady wchodzi do spadku, a w jego miejsce wstępują następcy prawni. Sprawa jest zwykle zawieszana do czasu ich wskazania albo ustanowienia kuratora spadku.

Kto powinien zawiadomić sąd o śmierci uczestnika?

Może to zrobić każdy uczestnik, pełnomocnik albo następca prawny. Sąd zawiesza postępowanie z urzędu, ale musi najpierw uzyskać wiarygodną informację o śmierci, dlatego nie należy czekać z przekazaniem aktu zgonu.

Czy sam akt zgonu wystarczy do podjęcia postępowania?

Zwykle nie. Akt zgonu potwierdza śmierć, lecz nie wskazuje spadkobierców. Do podjęcia sprawy potrzebne jest zgłoszenie się lub wskazanie następców prawnych, a najbezpieczniejszym dowodem jest prawomocne stwierdzenie nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia.

Czy jeden spadkobierca może reprezentować pozostałych?

Nie automatycznie. Każdy spadkobierca jest odrębnym uczestnikiem, chyba że udzielił pełnomocnictwa albo działa za niego właściwy przedstawiciel ustawowy.

Co zrobić, gdy nie wiadomo, kto dziedziczy?

Należy wszcząć albo przyspieszyć postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku. Gdy spadek nie został objęty i potrzebna jest jego reprezentacja, można rozważyć ustanowienie kuratora spadku przez sąd spadku.

Czy po śmierci uczestnika trzeba zapłacić ponownie 1000 zł opłaty od wniosku?

Nie. Sprawa pozostaje tym samym postępowaniem, a zwykły wniosek o jego podjęcie co do zasady nie wymaga ponownej opłaty od wniosku o zniesienie współwłasności. Oddzielne koszty mogą powstać w sprawie spadkowej, przy czynnościach notarialnych lub opiniach biegłych.

Jak długo sprawa może pozostawać zawieszona?

Po roku sąd może zwrócić się o ustanowienie kuratora spadku, jeżeli następcy prawni nadal nie zostali wskazani. Po pięciu latach od postanowienia o zawieszeniu z powodu śmierci uczestnika sąd umarza postępowanie.

Czy można połączyć zniesienie współwłasności z działem spadku?

Tak, jeżeli rzecz wchodząca do spadku jest jednocześnie przedmiotem współwłasności wynikającej z innego tytułu niż dziedziczenie. Połączenie wymaga jednak objęcia postępowaniem właściwego majątku i wszystkich zainteresowanych osób.

Podsumowanie

Po śmierci współwłaściciela trzeba przede wszystkim zawiadomić sąd, uzyskać akt zgonu i ustalić następców prawnych. Następnie należy złożyć wniosek o podjęcie sprawy, wskazać wszystkich spadkobierców i zaktualizować żądania, wycenę oraz rozliczenia. Nie wolno pomijać roszczeń związanych z korzystaniem z rzeczy ani biernie czekać na działania sądu, ponieważ pięcioletnie zawieszenie może zakończyć się umorzeniem postępowania.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 210–212, art. 922, art. 924–925, art. 1025–1027 oraz art. 1035–1037.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 13 § 2, art. 174, art. 179–180, art. 182, art. 510, art. 520, art. 606, art. 617–625, art. 628, art. 666–667 i art. 689.
• Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności art. 38.