Rozwód a dom teściów – czy trzeba się wyprowadzić?

Czy rozwód daje prawo do pozostania w domu teściów?

Nie. Toczące się postępowanie rozwodowe samo w sobie nie tworzy prawa do korzystania z domu należącego do rodziców małżonka. Właściciele nieruchomości mogą co do zasady żądać jej wydania od osoby, która nie ma skutecznego wobec nich uprawnienia do dalszego zamieszkiwania. Podstawą takiego żądania jest art. 222 § 1 Kodeksu cywilnego.

Nie oznacza to jednak, że każde wezwanie do wyprowadzki trzeba wykonać tego samego dnia. Najpierw należy ustalić, na jakiej podstawie dana osoba zamieszkała w domu, jaki był uzgodniony czas korzystania z niego, czy właściciele zgodzili się na zamieszkanie obojga małżonków oraz czy zgoda albo umowa została skutecznie zakończona.

W praktyce spory dotyczące mieszkania w domu rodziców jednego z małżonków często nie są sporami wyłącznie rodzinnymi. Są jednocześnie sprawami cywilnymi o istnienie i zakończenie tytułu do korzystania z cudzej nieruchomości.

Art. 27 K.r.o. nie blokuje roszczenia właścicieli

Zgodnie z art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego: „Oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli”. Obowiązek ten może obejmować także koszty mieszkania i zapewnienie rodzinie odpowiednich warunków bytowych.

Gdy spór dotyczy świadczeń potrzebnych rodzinie, przy ocenie usprawiedliwionych potrzeb oraz możliwości zobowiązanego pomocnicze znaczenie mogą mieć zasady wynikające z art. 135 § 1 K.r.o. Nie jest to jednak podstawa do ustanowienia prawa do nieruchomości należącej do teściów.

Przepis ten wiąże jednak przede wszystkim małżonków. Nie nakłada na rodziców męża lub żony obowiązku nieodpłatnego udostępniania swojego domu przez cały okres małżeństwa albo do zakończenia rozwodu. Z art. 27 K.r.o. nie wynika więc, że teściowie tracą możliwość zakończenia użyczenia lub cofnięcia zgody na zamieszkiwanie.

Również art. 28¹ K.r.o. trzeba stosować ostrożnie. Jeżeli prawo do mieszkania przysługuje jednemu małżonkowi, drugi może z niego korzystać w celu zaspokajania potrzeb rodziny. Uprawnienie małżonka nie może jednak być szersze ani trwać dłużej niż prawo, które przysługuje drugiemu małżonkowi. Jeżeli mąż korzysta z domu rodziców tylko na podstawie odwołalnej zgody lub użyczenia, żona nie uzyskuje przez sam ślub trwałego prawa skutecznego przeciwko właścicielom.

Na jakiej podstawie można mieszkać w domu należącym do teściów?

Tytuł prawny nie zawsze musi wynikać z pisemnej umowy. W zależności od ustaleń i sposobu korzystania z domu może chodzić między innymi o:

• najem – gdy za korzystanie z lokalu jest płacony czynsz;
• użyczenie – gdy właściciele bezpłatnie pozwolili korzystać z domu lub jego części;
• inne porozumienie rodzinne – na przykład zgoda na zamieszkanie do określonego zdarzenia;
• tolerowanie pobytu – gdy nie zawarto umowy, a właściciele jedynie przez pewien czas akceptowali obecność domownika.

W opisanej sytuacji najbardziej prawdopodobne jest bezpłatne użyczenie albo ustna zgoda na zamieszkanie. Umowa użyczenia nie wymaga co do zasady formy pisemnej. Może wynikać z zachowania stron, wieloletniego wspólnego zamieszkiwania, przekazania kluczy, uzgodnienia zajmowanej części domu oraz akceptowania obecności synowej lub zięcia.

Istotne będą dowody: wiadomości, korespondencja, zeznania domowników i sąsiadów, uzgodnienia dotyczące remontów lub opłat, a także okoliczności, w jakich małżonkowie wprowadzili się do domu.

Kiedy teściowie mogą zakończyć użyczenie?

Przez umowę użyczenia właściciel zezwala innej osobie na bezpłatne korzystanie z rzeczy przez czas oznaczony albo nieoznaczony. Jeżeli strony ustaliły konkretny termin lub cel, trzeba sprawdzić, czy już upłynął albo został osiągnięty. Jeżeli użyczenie miało służyć wspólnemu zamieszkiwaniu małżonków i prowadzeniu przez nich rodziny, trwały rozkład pożycia oraz rozwód mogą przemawiać za tym, że dotychczasowy cel porozumienia ustał.

Nie można jednak przyjąć, że każda ustna prośba właściciela natychmiast i bezwarunkowo kończy każdy stosunek użyczenia. Znaczenie mają treść uzgodnień, czas ich trwania, cel umowy, sposób korzystania z domu oraz okoliczności wskazane w art. 715 i 716 Kodeksu cywilnego. W sporze sąd może ocenić także, czy właściciele wyznaczyli rozsądny termin na opuszczenie nieruchomości.

Jeżeli nie było umowy, a jedynie grzecznościowe tolerowanie pobytu, właściciele mogą cofnąć swoją zgodę. Po upływie zakomunikowanego terminu dalsze zajmowanie domu może stać się korzystaniem bez tytułu prawnego.

Inaczej wygląda sytuacja przy odpłatnym najmie. W takim przypadku wypowiedzenie podlega szczególnym ograniczeniom ustawy o ochronie praw lokatorów. Więcej o trwaniu stosunku najmu mimo zmian po stronie właściciela wyjaśnia materiał dotyczący najmu po zmianie właściciela.

Czy właściciele mogą wymienić zamki i usunąć rzeczy?

Nie powinni przeprowadzać eksmisji samodzielnie. Nawet właściciel nie może dowolnie naruszyć posiadania osoby, która faktycznie włada lokalem. Art. 342 Kodeksu cywilnego zakazuje samowolnego naruszania posiadania, nawet gdy posiadacz jest w złej wierze.

Zmiana zamków pod nieobecność domownika, wyniesienie jego rzeczy, odcięcie mediów w celu wymuszenia wyprowadzki albo fizyczne uniemożliwienie wejścia może prowadzić do procesu o ochronę posiadania. Roszczenie o przywrócenie stanu poprzedniego i zaniechanie naruszeń należy co do zasady dochodzić w ciągu roku od naruszenia.

Jeżeli po zakończeniu tytułu do mieszkania osoba nie wyprowadza się dobrowolnie, właściciele powinni:

1. jednoznacznie zakończyć umowę albo cofnąć zgodę i wezwać do opuszczenia domu;
2. w razie braku wyprowadzki wnieść pozew o opróżnienie i wydanie lokalu lub części nieruchomości;
3. po uzyskaniu wykonalnego orzeczenia skierować sprawę do komornika.

Policja nie zastępuje sądu ani komornika w zwykłym sporze o tytuł do mieszkania. Interwencja policji może być potrzebna w razie przemocy, gróźb, niszczenia mienia lub innego zagrożenia, ale samo żądanie właściciela nie jest podstawą do natychmiastowego usunięcia mieszkańca przez funkcjonariuszy.

Jak trwający rozwód wpływa na korzystanie ze wspólnego mieszkania?

W wyroku rozwodowym sąd może na podstawie art. 58 § 2 K.r.o. określić sposób korzystania przez rozwiedzionych małżonków ze wspólnie zajmowanego mieszkania przez czas dalszego wspólnego zamieszkiwania. W wyjątkowych przypadkach może także nakazać eksmisję małżonka, którego rażąco naganne postępowanie uniemożliwia wspólne zamieszkiwanie.

To rozstrzygnięcie reguluje przede wszystkim relacje między małżonkami. Nie tworzy ono automatycznie trwałego prawa do domu należącego do osoby trzeciej i co do zasady nie odbiera teściom możliwości dochodzenia ich praw właścicielskich. Jeżeli właściciele skutecznie zakończą stosunek prawny uprawniający małżonków do korzystania z domu, samo postępowanie rozwodowe nie musi powstrzymać odrębnego procesu o opróżnienie lokalu.

Jeżeli natomiast właściciele nadal pozwalają swojemu dziecku korzystać z domu, a spór dotyczy wyłącznie tego, czy drugi małżonek może w nim pozostać, znaczenie może mieć art. 28¹ K.r.o. oraz dotychczasowy zakres zgody właścicieli. Ocena zależy wtedy od tego, komu i w jakim celu udostępniono nieruchomość.

Czy własne mieszkanie w innym mieście zmienia sytuację?

Posiadanie własnego mieszkania nie oznacza, że teściowie mogą usunąć domownika bez sądu. Nie przesądza też automatycznie, że musi on wyprowadzić się natychmiast po pierwszym ustnym wezwaniu.

Ma jednak istotne znaczenie praktyczne. Własny lokal może wskazywać, że osoba ma realną możliwość zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych we własnym zakresie. Odległość od pracy, czas dojazdu i konieczność zmiany organizacji życia mogą uzasadniać negocjowanie rozsądnego terminu wyprowadzki, ale zazwyczaj nie tworzą prawa do bezterminowego korzystania z cudzej nieruchomości.

W razie wyroku eksmisyjnego sąd bada, czy osobie pozwanej przysługuje uprawnienie do zawarcia umowy najmu socjalnego lokalu. Bierze pod uwagę między innymi sytuację materialną i rodzinną oraz dotychczasowy sposób korzystania z lokalu. Przy nieruchomości prywatnej ustawowe kategorie osób chronionych nie mają tak bezwzględnego zastosowania jak w publicznym zasobie mieszkaniowym, a możliwość zamieszkania we własnym lokalu przemawia zwykle przeciwko przyznaniu najmu socjalnego.

Co zrobić po otrzymaniu wezwania do wyprowadzki?

Nie należy ignorować wezwania, ale nie trzeba też przyjmować bez analizy, że wyprowadzka musi nastąpić natychmiast. W pierwszej kolejności warto:

• sprawdzić, kto jest właścicielem nieruchomości i kto podpisał lub uzgodnił umowę;
• ustalić, czy korzystanie było odpłatne, a jeżeli tak – zachować dowody wpłat;
• zebrać wiadomości i inne dowody potwierdzające uzgodniony czas oraz cel zamieszkiwania;
• odpowiedzieć właścicielom na piśmie i zaproponować konkretny, realistyczny termin przeprowadzki, jeżeli tytuł do mieszkania rzeczywiście ustał;
• niezwłocznie odebrać pozew lub korespondencję sądową i przedstawić wszystkie zarzuty oraz wnioski dowodowe w wyznaczonym terminie;
• w razie samowolnej zmiany zamków lub usunięcia rzeczy rozważyć ochronę posiadania i zabezpieczyć dowody naruszenia.

Jeżeli w domu dochodzi do przemocy, gróźb lub rażąco nagannych zachowań, pierwszeństwo mają środki służące ochronie życia i zdrowia. W takich sprawach możliwe są odrębne, szybsze procedury nakazujące sprawcy opuszczenie mieszkania lub zakazujące zbliżania się.

Najczęstsze pytania

Czy pozew rozwodowy wstrzymuje eksmisję z domu teściów?

Nie. Sprawa rozwodowa i sprawa o opróżnienie nieruchomości mogą toczyć się niezależnie. W procesie o eksmisję sąd bada przede wszystkim tytuł do korzystania z domu oraz to, czy został skutecznie zakończony.

Czy art. 27 K.r.o. daje prawo do mieszkania u teściów do końca rozwodu?

Nie. Przepis nakłada obowiązki na małżonków, ale nie zobowiązuje właścicieli będących osobami trzecimi do dalszego udostępniania ich nieruchomości.

Czy zameldowanie chroni przed wyprowadzką?

Nie. Meldunek potwierdza miejsce pobytu dla celów ewidencyjnych, lecz sam w sobie nie tworzy prawa własności, najmu ani użyczenia. O prawie do zamieszkiwania decyduje tytuł cywilnoprawny, a nie zameldowanie.

Czy teściowie mogą od razu wymienić zamki?

Nie powinni tego robić. Samowolne pozbawienie faktycznego władania lokalem może naruszać przepisy o ochronie posiadania. Właściwą drogą jest pozew, wyrok i egzekucja komornicza.

Czy posiadanie własnego mieszkania oznacza brak prawa do najmu socjalnego?

Nie w każdym przypadku automatycznie, ale jest to bardzo ważna okoliczność. Jeżeli osoba może realnie zamieszkać we własnym lokalu, sąd może uznać, że jest w stanie samodzielnie zaspokoić swoje potrzeby mieszkaniowe.

Czy trzeba płacić za dalsze zajmowanie domu po cofnięciu zgody?

Po utracie tytułu prawnego właściciele mogą żądać wynagrodzenia lub odszkodowania za bezumowne korzystanie z nieruchomości. Wysokość roszczenia zależy od okoliczności, zakresu zajmowanej powierzchni i możliwej rynkowej opłaty za korzystanie.

Podsumowanie

Osoba pozostająca w trakcie rozwodu nie ma automatycznego prawa do mieszkania w domu należącym do teściów aż do zakończenia sprawy. Trzeba ustalić, czy właściciele zawarli umowę najmu, użyczenia albo udzielili innej zgody, a następnie ocenić, czy i kiedy ten tytuł wygasł.

Art. 27 i art. 28¹ K.r.o. mogą mieć znaczenie w relacji między małżonkami, ale nie tworzą bezterminowego uprawnienia skutecznego wobec właścicieli będących osobami trzecimi. Jednocześnie teściowie nie mogą samodzielnie przeprowadzić eksmisji. W razie braku dobrowolnej wyprowadzki powinni skorzystać z drogi sądowej i egzekucji komorniczej.

Źródła:

• Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 27, art. 28¹ i art. 58 – tekst ustawy.
• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 222, art. 342–344 oraz art. 710–718 – tekst jednolity.
• Ustawa z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego, w szczególności art. 2, art. 14, art. 17 i art. 18 – tekst jednolity.