Droga publiczna na prywatnej działce, odszkodowanie, odpowiedzialność właściciela

Stan prawny zajętego pasa drogowego

W opisanej sytuacji część prywatnej działki budowlanej jest od wielu lat faktycznie wykorzystywana jako pas drogi powiatowej wraz z chodnikiem, bez formalnego wywłaszczenia lub ustanowienia służebności. Tego rodzaju przypadki podlegają szczególnym regulacjom prawnym.

Zgodnie z art. 73 ust. 1 ustawy z 13 października 1998 r. – tzw. ustawy przekształceniowej – nieruchomości zajęte pod drogi publiczne, które w dniu 31 grudnia 1998 r. pozostawały we władaniu Skarbu Państwa lub jednostek samorządu terytorialnego, stały się z mocy prawa z dniem 1 stycznia 1999 r. ich własnością, za odszkodowaniem. Warunkiem zastosowania tego przepisu jest to, aby droga miała wówczas status drogi publicznej.

Jeżeli więc zajęty fragment działki był w tym czasie wykorzystywany jako droga publiczna, własność pasa drogowego przeszła na powiat z mocy prawa, a dotychczasowym właścicielom przysługiwało roszczenie o odszkodowanie.

Odszkodowanie za grunt zajęty pod drogę

Ustawa przekształceniowa przewidywała jednak ograniczony termin na dochodzenie odszkodowania w trybie administracyjnym. Zgodnie z art. 73 ust. 4, wniosek o ustalenie i wypłatę odszkodowania należało złożyć w okresie od 1 stycznia 2001 r. do 31 grudnia 2005 r. Po upływie tego terminu roszczenie wygasało.

Stanowisko to potwierdza orzecznictwo sądów administracyjnych, m.in. wyrok z 6 listopada 2024 r., sygn. II SA/Łd 582/24, w którym wskazano:
„Postępowanie w sprawie ustalenia i wypłaty odszkodowania może zostać wszczęte wyłącznie na wniosek właściciela nieruchomości (…) który w okresie od 1 stycznia 2001 r. do 31 grudnia 2005 r. złożył wniosek o ustalenie i wypłatę odszkodowania”.

Podobnie WSA w Gliwicach w wyroku z 5 września 2024 r., sygn. II SA/Gl 407/24, podkreślił, że termin ten ma charakter zawity i nie podlega przywróceniu.

Roszczenia cywilne za bezumowne korzystanie

Wygaśnięcie roszczenia administracyjnego nie zawsze oznacza całkowitą utratę możliwości dochodzenia rekompensaty. W orzecznictwie Sądu Najwyższego dopuszcza się bowiem możliwość dochodzenia wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości na drodze cywilnej.

W takiej sytuacji właściciel może wystąpić przeciwko zarządcy drogi z roszczeniem o zapłatę za korzystanie z gruntu bez tytułu prawnego. Co do zasady roszczenia te przedawniają się po 6 latach, dlatego najczęściej obejmują okres ostatnich lat. Należy jednak liczyć się z ryzykiem procesowym, w tym możliwością podniesienia zarzutu zasiedzenia.

Wyłączenie drogi z użytkowania

Odzyskanie fizyczne zajętego pasa gruntu poprzez usunięcie drogi publicznej jest w praktyce nierealne. Droga publiczna służy powszechnemu korzystaniu, a decyzje dotyczące jej likwidacji, zmiany przebiegu czy pozbawienia kategorii drogi publicznej należą wyłącznie do właściwych organów administracji publicznej.

Osoba prywatna nie ma prawa samodzielnie zamknąć ani wyłączyć z użytkowania drogi publicznej, nawet jeśli przebiega ona przez jej dawną nieruchomość. Takie działania byłyby niezgodne z prawem i mogłyby skutkować odpowiedzialnością administracyjną.

Odpowiedzialność za zdarzenia na drodze

Za bezpieczeństwo ruchu i stan techniczny drogi odpowiada jej zarządca. W przypadku dróg powiatowych jest nim zarząd powiatu. Zgodnie z art. 20 ustawy o drogach publicznych oraz art. 415 K.c., to zarządca ponosi odpowiedzialność za szkody wynikające z zaniedbań w utrzymaniu drogi lub chodnika.

Sam fakt, że grunt był formalnie ujawniony jako własność osoby prywatnej, nie oznacza, że ponosi ona odpowiedzialność za wypadki komunikacyjne. Odpowiedzialność właściciela mogłaby powstać jedynie w wyjątkowych sytuacjach, gdyby sam stworzył zagrożenie niezwiązane z funkcjonowaniem drogi.