Jak zabezpieczyć majątek i uniknąć zachowku przy przekazywaniu nieruchomości córce?

Pani małżonek ma córkę z poprzedniego związku. Państwo zaś mają swoje dziecko – córkę. Działka, którą małżonek miał przed ślubem, została objęta wspólnością majątkową. Po wybudowaniu domu wprowadzona została rozdzielność majątkowa i cała nieruchomość jest obecnie we współwłasności Pani oraz męża. Chcieliby Państwo, aby całość domu dostała wspólna córka, tak aby nie musiała płacić zachowku. Najbardziej zależy Państwu, aby zachowku nie było w ogóle. I tu jest problem: rozszerzenie wspólności majątkowej czy darowizna?

Majątki małżonków a spadek

Zachowek co do zasady liczy się od majątku, jaki jest w spadku, ewentualnie od majątku jaki był przedmiotem darowizny dla osoby będącej spadkobiercą ustawowym. Opodatkowaniu podatkiem od spadków i darowizn podlega nabycie przez osoby fizyczne własności rzeczy lub praw majątkowych z tytułów enumeratywnie wymienionych w art. 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn.

Zgodnie z art. 31 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego „z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami z mocy ustawy wspólność majątkowa (wspólność ustawowa) obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich (majątek wspólny). Przedmioty majątkowe nieobjęte wspólnością ustawową należą do majątku osobistego każdego z małżonków”.

W myśl art. 33 pkt 2 „do majątku osobistego każdego z małżonków należą przedmioty majątkowe nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca lub darczyńca inaczej postanowił”.

Zgodnie z art. 47 § 1 omawianego Kodeksu „małżonkowie mogą przez umowę zawartą w formie aktu notarialnego wspólność ustawową rozszerzyć lub ograniczyć albo ustanowić rozdzielność majątkową lub rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków (umowa majątkowa). Umowa taka może poprzedzać zawarcie małżeństwa”.

Treść umowy majątkowej małżeńskiej sprowadza się bądź do wyłączenia wspólności ustawowej i zastąpienia jej ustrojem rozdzielności majątkowej, bądź też do określenia zasad przynależności poszczególnych rodzajów praw majątkowych do majątku wspólnego i majątków odrębnych małżonków. Nie stanowi to umowy darowizny.

Mając na uwadze powyższe, należy stwierdzić, że umowa rozszerzająca ustawową wspólność majątkową małżeńską nie będzie podlegała opodatkowaniu podatkiem od spadków i darowizn, ponieważ nie została ujęta w zamkniętym katalogu czynności podlegających opodatkowaniu, określonym w art. 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn. Tym samym zawarcie umowy rozszerzającej ustawową wspólność majątkową małżeńską o nieruchomość nabytą w drodze darowizny nie będzie skutkowało po stronie podatniczki obowiązkiem podatkowym na gruncie ustawy o podatku od spadków i darowizn. To oznacza, że połowa nieruchomości nie będzie zaliczana do majątku spadkowego dla potrzeb zachowku, bowiem tytułem jej nabycia nie jest darowizna.

Jak uniknąć zachowku?

W razie śmierci męża: jego rodzice, Pani jako małżonka oraz dzieci będą uprawnione do zachowku.

Uniknięcie zachowku to zasadniczo:

1. testament ustanawiający Państwa córkę jedynym spadkobierca oraz wydziedziczenie drugiej córki oraz ewentualnych wnuków (jej dzieci) lub

2. przekazanie wspólnej córce udziału ojca lub całej nieruchomości w zamian za dożywocie.

Umowa dożywocia nie jest traktowana jako darowizna w zakresie prawa do zachowku. Zgodnie z art. 908 Kodeksu cywilnego „jeżeli w zamian za przeniesienie własności nieruchomości nabywca zobowiązał się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie (umowa o dożywocie), powinien on, w braku odmiennej umowy, przyjąć zbywcę jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić mu odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić mu własnym kosztem pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym”. Zatem umowa dożywocia nie jest bezpłatnym przysporzeniem, w przeciwieństwie do darowizny.

Dlatego też spadkobiercy nie będą mogli co do zasady żądać zachowku od wartości nieruchomości przekazanej w drodze umowy dożywocia, tak jakby to miało miejsce w przypadku umowy darowizny. Wartość nieruchomości przekazanej w drodze umowy dożywocia nie będzie co do zasady brana pod uwagę przy wyliczaniu substratu zachowku. 

Sąd Najwyższy w sprawie sygn. akt I NSNc 551/21 w wyroku z dnia 1 czerwca 2022 r., wskazał w uzasadnieniu:

„Sąd nie zgodził się z poglądem prezentowanym przez powodów, że umowę dożywocia można uznać za darowiznę i rozliczyć na podstawie przepisu art. 1000 § 1 k.c. Uregulowanie umowy dożywocia wskazuje na to, że jest to umowa odpłatna, konsensualna, zobowiązująca, kauzalna, przysparzająca, dwustronnie zobowiązująca i wzajemna. W zamian za przeniesienie własności nieruchomości nabywca zobowiązuje się względem zbywcy do zapewnienia mu dożywotniego utrzymania, którego treść i zakres będą zależały od woli stron zawierających umowę. Tymczasem umowa darowizny jest umową, na mocy której darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swego majątku. Cechą odróżniającą umowę darowizny od wielu innych umów nazwanych uregulowanych w Kodeksie cywilnym jest jej nieodpłatność. Dlatego też Sąd Rejonowy uznał, że zawarta umowa dożywocia nie może być na równi traktowana z umową darowizny i nie jest także pozorną darowizną na rzecz pozwanych. Sam fakt posiadania przez spadkodawcę emerytury i wykorzystywania jej w części na swoje potrzeby, nie przekreśla charakteru umowy dożywocia. Nadto, gdyby notariusz sporządzający umowę miał wątpliwości co do intencji stron oraz rozeznania spadkodawcy, z pewnością odstąpiłby od czynności. Nie ma znaczenia dla ważności umowy dożywocia to, czy i w jakim stopniu została ona zrealizowana. W konsekwencji wartości nieruchomości przeniesionej przez spadkodawcę na nabywców w zamian za dożywotnie utrzymanie, nie dolicza się do substratu zachowku”.

Wspólne rozwiązanie to umowa dożywocia całej nieruchomości: Pani i małżonek na rzecz córki w zamian za dożywocie. Niestety wadą jest to, że druga strona powinna mieć możliwości i środki na zapewnienie dożywocia, co oznacza w braku odmiennej umowy, że trzeba przyjąć zbywcę jako domownika, dostarczać wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić mu odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić mu własnym kosztem pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym. A jak jest niepełnoletnia, to stwarza to dodatkowy problem.

Nasze prawo poza wskazanymi działaniami nie stwarza innych możliwości zabezpieczenia prze zachowkiem.