Zakup działki z urządzeniami przesyłowymi – służebność i wynagrodzenie

Zakup działki z urządzeniami przesyłowymi – jakie dokumenty sprawdzić przed podpisaniem umowy?

Ocenę nieruchomości należy rozpocząć od porównania jej stanu prawnego, dokumentacji geodezyjnej i rzeczywistego zagospodarowania. Słup stojący na granicy działki może mieć mniejszy wpływ na inwestycję niż podziemny gazociąg przebiegający przez planowane miejsce budowy domu. Z kolei linia napowietrzna przechodząca ponad gruntem może ograniczać jego wykorzystanie także wtedy, gdy nie ma na nim żadnego słupa.

Podstawowe dokumenty do weryfikacji:

• Księga wieczysta: dział II pozwala ustalić ujawnionego właściciela, dział III zawiera wpisy ograniczonych praw rzeczowych, roszczeń i ostrzeżeń, a dział IV informacje o hipotekach. Należy również sprawdzić wzmianki o wnioskach oraz dokumenty stanowiące podstawę istotnych wpisów.
• Ewidencja gruntów i budynków: wypis i wyrys pomagają ustalić oznaczenie, powierzchnię, granice ewidencyjne i sposób ujawnienia działki. Nie zastępują jednak dokumentów potwierdzających własność ani dokładnego ustalenia przebiegu sieci.
• Mapa zasadnicza i dane GESUT: pokazują zinwentaryzowane urządzenia uzbrojenia terenu. Warto zestawić je z aktualną mapą do celów projektowych oraz dokumentacją otrzymaną od operatora, ponieważ starsze lub niezinwentaryzowane instalacje mogą nie być prawidłowo ujawnione.
• Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego: należy sprawdzić przeznaczenie gruntu, przebieg infrastruktury, linie zabudowy oraz ograniczenia wynikające z ustaleń planu. Przy braku planu trzeba zweryfikować możliwości uzyskania odpowiedniej decyzji dotyczącej planowanej inwestycji.
• Dokumenty operatora: umowa ustanawiająca służebność, wcześniejsze zgody właścicieli, decyzje administracyjne, orzeczenia sądowe, dokumentacja budowy sieci oraz korespondencja dotycząca wynagrodzenia lub odszkodowania.

Nie wystarczy zapewnienie sprzedającego, że urządzenia stoją od wielu lat i nigdy nie powodowały problemów. Należy ustalić, kto jest właścicielem urządzeń, od kiedy przedsiębiorca korzysta z terenu oraz na jakiej podstawie prawnej. Zgodnie z art. 49 § 1 Kodeksu cywilnego urządzenia przesyłowe wchodzące w skład przedsiębiorstwa nie stanowią części składowych nieruchomości, na której się znajdują. Nie oznacza to jednak, że każde urządzenie widoczne na działce automatycznie należy do wskazanego operatora.

Jeżeli nieruchomość stanowi część gospodarstwa rolnego albo kupowany jest tylko udział we współwłasności, należy odrębnie ocenić ryzyka zakupu udziału rolnego. W przypadku śmierci osoby nadal ujawnionej jako właściciel konieczne może być wcześniejsze ustalenie spadkobierców nieruchomości. Są to odrębne kwestie, których nie rozwiązuje samo wyjaśnienie praw do sieci przesyłowej.

Obciążenia i prawa osób trzecich – czy służebność musi być wpisana do księgi wieczystej?

Nie. Brak wpisu służebności przesyłu w dziale III księgi wieczystej nie jest dowodem, że przedsiębiorca korzysta z gruntu bezprawnie. Służebność mogła zostać ustanowiona umową w wymaganej formie, orzeczeniem sądu albo – przy spełnieniu przesłanek ustawowych – nabyta przez zasiedzenie. Odrębną podstawę korzystania z nieruchomości mogą stanowić decyzje administracyjne ograniczające sposób korzystania z gruntu, w tym decyzje historyczne wydawane na podstawie dawnych przepisów wywłaszczeniowych.

Art. 7 pkt 5 ustawy o księgach wieczystych i hipotece wyłącza działanie rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych przeciwko służebnościom przesyłu. Kupujący nie może więc zakładać, że nabycie nieruchomości z czystym działem III automatycznie usuwa istniejącą, lecz nieujawnioną służebność.

Trzeba też rozróżnić służebność przesyłu od administracyjnego ograniczenia własności. Decyzja wydana na podstawie art. 124 ustawy o gospodarce nieruchomościami może uprawniać do określonego korzystania z gruntu oraz nakładać na właściciela obowiązek jego udostępniania. W takim przypadku podstawy ewentualnych odszkodowań ocenia się według właściwych przepisów administracyjnych, a nie automatycznie według art. 305² Kodeksu cywilnego.

Pozostałe obciążenia trzeba sprawdzić w zakresie niezbędnym dla bezpieczeństwa transakcji. Hipoteka, zajęcie egzekucyjne, wpisane roszczenia, najem, dzierżawa, dożywocie albo faktyczne posiadanie gruntu przez osobę trzecią mogą wpływać na możliwość nabycia i korzystania z nieruchomości. Nie są jednak tożsame ze służebnością przesyłu i wymagają odrębnej oceny.

Czy po zakupie działki przysługuje wynagrodzenie za służebność przesyłu?

Odpowiedź zależy od tego, jakie prawo do korzystania z nieruchomości przysługuje przedsiębiorcy w chwili nabycia własności przez kupującego. Art. 305¹ Kodeksu cywilnego pozwala obciążyć nieruchomość służebnością przesyłu na rzecz przedsiębiorcy zamierzającego wybudować urządzenia albo będącego ich właścicielem. Zakres prawa powinien odpowiadać potrzebom korzystania z urządzeń.

Możliwe są cztery podstawowe sytuacje:

• Służebność została już skutecznie ustanowiona: kupujący zasadniczo nabywa nieruchomość z istniejącym obciążeniem. Samo przeniesienie własności nie tworzy nowego prawa do jednorazowego wynagrodzenia za ustanowienie tej samej służebności. Trzeba sprawdzić treść umowy, rozliczenie wynagrodzenia i ewentualne istniejące wierzytelności.
• Przedsiębiorca korzysta z gruntu na podstawie skutecznej decyzji administracyjnej: zakres jego uprawnień oraz ewentualne roszczenia odszkodowawcze wynikają z tej decyzji i właściwych przepisów. Nie należy zakładać, że właściciel może za to samo korzystanie uzyskać dodatkowe wynagrodzenie za ustanowienie służebności.
• Nie wykazano skutecznego tytułu prawnego: jeżeli ustanowienie służebności jest konieczne do korzystania z urządzeń, właściciel może żądać odpowiedniego wynagrodzenia w zamian za jej ustanowienie na podstawie art. 305² § 2 Kodeksu cywilnego. Wymaga to również sprawdzenia, czy przedsiębiorca nie nabył już odpowiedniego prawa przez zasiedzenie.
• Przedsiębiorca powołuje się na zasiedzenie: należy zweryfikować okres i charakter korzystania, urządzenia, poprzedników prawnych oraz dokumenty dotyczące objęcia nieruchomości w posiadanie w zakresie służebności. Sam wiek słupa lub rurociągu nie rozstrzyga sprawy.

Jak ustala się wysokość wynagrodzenia?

Przepisy nie przewidują jednej urzędowej stawki za metr kwadratowy pasa przesyłowego. Wynagrodzenie powinno być odpowiednie do okoliczności i zakresu ustanawianego prawa. Przy jego szacowaniu uwzględnia się między innymi powierzchnię objętą korzystaniem przez przedsiębiorcę, rodzaj urządzeń, częstotliwość i zakres dostępu, wpływ na dotychczasowe oraz dopuszczalne wykorzystanie nieruchomości, a także jej wartość.

Strony mogą uzgodnić sposób zapłaty w umowie, w tym rozliczenie jednorazowe lub inne uzasadnione rozwiązanie. W postępowaniu sądowym wynagrodzenie za ustanowienie służebności jest zazwyczaj określane jednorazowo. Nie należy mylić go z zapłatą za wcześniejsze korzystanie z gruntu bez odpowiedniego tytułu prawnego.

Zasiedzenie służebności przesyłu – szczególne ryzyko przy starszych instalacjach

Art. 292 w związku z art. 305⁴ Kodeksu cywilnego pozwala odpowiednio stosować przepisy o zasiedzeniu służebności. Istotne jest korzystanie z trwałego i widocznego urządzenia oraz spełnienie pozostałych ustawowych przesłanek. Odpowiednio stosowane terminy zasiedzenia wynoszą zasadniczo 20 lat przy dobrej wierze i 30 lat przy złej wierze. Ocena wymaga ustalenia początku i ciągłości posiadania służebności, dobrej lub złej wiary oraz możliwości doliczenia posiadania poprzednika.

Szczególnie sporne pozostaje uwzględnianie okresów sprzed 3 sierpnia 2008 r., kiedy przepisy o służebności przesyłu weszły w życie. W orzecznictwie występowała wykładnia dopuszczająca wcześniejsze zasiedzenie służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu. Jednocześnie w postanowieniach Sądu Najwyższego z 24 lutego 2023 r., III CZP 108/22, oraz z 19 marca 2026 r., II CSKP 1045/24, przedstawiono podejście kwestionujące możliwość biegu takiego zasiedzenia przed ustawowym wprowadzeniem służebności przesyłu.

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 2 grudnia 2025 r., P 10/16, zakwestionował wskazaną historyczną wykładnię. Wyrok został zamieszczony w zbiorze orzecznictwa TK, lecz nie został ogłoszony w Dzienniku Ustaw, co rodzi spory o jego bezpośrednie skutki prawne. Rzecznik Praw Obywatelskich wskazywał również na związane z nim problemy prawne i orzecznicze. Dlatego kupujący nie powinien zakładać ani automatycznej skuteczności zarzutu zasiedzenia zgłaszanego przez operatora, ani pewnego odrzucenia tego zarzutu przez sąd.

Roszczenia za wcześniejsze korzystanie, terminy i koszty

Wynagrodzenie za ustanowienie służebności oraz roszczenie o zapłatę za wcześniejsze korzystanie z nieruchomości bez odpowiedniego tytułu prawnego to różne żądania. To drugie wymaga odrębnej oceny, między innymi na podstawie przepisów o ochronie własności i rozliczeniach z posiadaczem, z uwzględnieniem charakteru korzystania oraz możliwego zasiedzenia.

Kupujący nie nabywa automatycznie wierzytelności sprzedającego za okres poprzedzający sprzedaż. Jeżeli strony chcą przenieść istniejące roszczenia pieniężne, powinny rozważyć odrębną, odpowiednio sformułowaną cesję na podstawie art. 509 i następnych Kodeksu cywilnego, po sprawdzeniu dopuszczalności przelewu, istnienia wierzytelności i jej przedawnienia.

Roszczenia pieniężne podlegają przedawnieniu. Zgodnie z art. 118 Kodeksu cywilnego ogólny termin wynosi 6 lat, a dla roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej oraz świadczeń okresowych – 3 lata. W konkretnym przypadku trzeba jednak ustalić właściwą kwalifikację roszczenia, początek jego wymagalności i ewentualne przepisy szczególne lub przejściowe. Terminu przedawnienia roszczeń o zapłatę nie wolno utożsamiać z terminami zasiedzenia służebności.

Jeżeli przedsiębiorca odmawia dobrowolnego ustanowienia służebności, a spełnione są przesłanki art. 305² § 2 Kodeksu cywilnego, właściciel może wystąpić z wnioskiem do sądu rejonowego właściwego ze względu na położenie nieruchomości, w postępowaniu nieprocesowym. Wniosek powinien określać strony, nieruchomość, urządzenia, żądany zakres służebności oraz wynagrodzenie, a także wskazywać dowody. Opłata od takiego wniosku wynosi co do zasady 100 zł na podstawie art. 23 pkt 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Należy liczyć się również z możliwymi zaliczkami na opinię biegłego i kosztami zastępstwa prawnego.

Przy umownym ustanowieniu służebności konieczne jest oświadczenie właściciela w formie aktu notarialnego, zgodnie z art. 245 § 2 Kodeksu cywilnego. Zasadnicza opłata od wniosku o wpis ograniczonego prawa rzeczowego do księgi wieczystej wynosi 200 zł, przy czym dla wpisu służebności przesyłu na rzecz przedsiębiorcy telekomunikacyjnego ustawodawca przewiduje szczególną opłatę 40 zł. Dochodzą odpowiednie koszty notarialne i ewentualne koszty dokumentacji geodezyjnej.

Stan techniczny i legalność zabudowy – jak urządzenia wpływają na możliwość wykorzystania działki?

Największym ryzykiem ekonomicznym nie zawsze jest sama obecność infrastruktury. Może nim być utrata możliwości realizacji planowanego domu, budynku gospodarczego, hali albo podziału nieruchomości na mniejsze działki.

Przed zakupem należy uzyskać od właściwego operatora informacje o parametrach technicznych sieci, zasadach wykonywania robót w jej pobliżu oraz wymaganiach dotyczących dostępu, konserwacji i usuwania awarii. Dla gazociągów znaczenie mogą mieć przewidziane przepisami strefy kontrolowane, a dla linii elektroenergetycznych odpowiednie wymagania techniczne, bezpieczeństwa i ustalenia planistyczne.

Trzeba rozróżnić pas służebności, pas potrzebny do eksploatacji urządzeń i ograniczenia budowlane wynikające z odrębnych regulacji. Nie zawsze są one identyczne. Nie istnieje jedna uniwersalna szerokość pasa, którą można bez sprawdzenia zastosować do każdego słupa, kabla, gazociągu czy wodociągu.

Jeżeli kupujący planuje budowę, powinien zlecić projektantowi sprawdzenie realnej możliwości posadowienia obiektu na aktualnej mapie i w świetle właściwych przepisów oraz warunków technicznych. Informacja, że działka jest oznaczona w planie jako budowlana, nie gwarantuje możliwości postawienia domu w wybranym miejscu.

Osobnego sprawdzenia wymagają dostęp do drogi publicznej, przebieg granic, istniejące przyłącza, potencjalne kolizje z innymi instalacjami i ślady wcześniejszych robót. Jeżeli na działce znajdują się także budynki, należy w niezbędnym zakresie zweryfikować dokumentację ich legalnej budowy i użytkowania. Przy podejrzeniu zanieczyszczenia gruntu wskutek eksploatacji instalacji zasadne może być badanie środowiskowe. Samo pozwolenie na budowę urządzeń przesyłowych nie przesądza jeszcze o istnieniu trwałego cywilnoprawnego tytułu przedsiębiorcy do korzystania z cudzej nieruchomości.

Jak zabezpieczyć ryzyko w umowie zakupu działki z urządzeniami przesyłowymi?

Jeżeli analiza prawna lub techniczna nie została zakończona, kupujący powinien unikać bezwarunkowego zobowiązania do zapłaty całej ceny bez odpowiednich zabezpieczeń. Najbezpieczniejsze rozwiązanie zależy od tego, czy niepewność dotyczy istniejącego obciążenia, wysokości możliwego wynagrodzenia, historii zasiedzenia czy możliwości zabudowy działki.

Oświadczenia sprzedającego i przekazanie dokumentów

W umowie warto precyzyjnie wskazać, jakie urządzenia znajdują się na gruncie, jakie prawa przysługują ich operatorom oraz jakie dokumenty zostały udostępnione kupującemu. Oświadczenia sprzedającego powinny obejmować znane mu umowy, decyzje, postępowania sądowe i administracyjne, wypłacone wynagrodzenia, zgłaszane roszczenia oraz ewentualne spory z przedsiębiorcami.

Należy również wskazać, kto będzie uprawniony do otrzymania płatności wynikających z wcześniejszych umów oraz kto zachowa albo nabędzie roszczenia dotyczące okresu sprzed przeniesienia własności. Oświadczenie, że sprzedający nie posiada wiedzy o obciążeniach, nie zastąpi rzeczywistej analizy dokumentów.

Zadatek, warunki transakcji i rozliczenie ceny

Jeżeli strony podpisują umowę przedwstępną, mogą w niej określić obowiązek dostarczenia dokumentacji operatora, uzyskania opinii technicznej lub wyjaśnienia przebiegu służebności przed zawarciem umowy przyrzeczonej. Warto dokładnie przewidzieć skutki nieuzyskania dokumentów albo wykrycia ograniczenia uniemożliwiającego zamierzoną inwestycję.

Zadatek nie jest tym samym co zaliczka. Zasadnicze skutki zadatku określa art. 394 Kodeksu cywilnego, ale strony mogą odpowiednio uregulować w umowie konsekwencje niezrealizowania uzgodnionych warunków. Samo późniejsze rozczarowanie możliwościami zabudowy nie oznacza automatycznie prawa do odzyskania zadatku.

Możliwe jest także uzgodnienie wypłaty części ceny dopiero po wykonaniu określonych obowiązków sprzedającego albo wykorzystanie depozytu notarialnego, jeżeli mechanizm rozliczenia zostanie prawidłowo skonstruowany. Kupujący nie powinien jednak jednostronnie zatrzymywać wymagalnej części ceny bez podstawy umownej lub ustawowej.

Trzeba pamiętać, że zgodnie z art. 157 § 1 Kodeksu cywilnego własności nieruchomości nie można przenieść pod warunkiem ani z zastrzeżeniem terminu. Można natomiast odpowiednio ukształtować wcześniejszą umowę zobowiązującą, po której – po spełnieniu ustalonych przesłanek – zostanie zawarta umowa przenosząca własność. Konstrukcję należy uzgodnić z notariuszem.

Dokumenty do aktu notarialnego i protokół wydania nieruchomości

Przed aktem notarialnym należy ponownie sprawdzić księgę wieczystą, w szczególności nowe wzmianki i wpisy. Sprzedający powinien przedstawić dokumenty potwierdzające uprawnienie do sprzedaży, a także dokumentację obciążeń i uzgodniony sposób ich rozliczenia. W zależności od sytuacji mogą być potrzebne dokumenty spadkowe, zgody wymagane do rozporządzenia nieruchomością, zaświadczenia urzędowe oraz dokumenty dotyczące spłaty i wykreślenia hipoteki.

W odniesieniu do urządzeń przesyłowych warto dołączyć do dokumentacji transakcyjnej kopie umów i decyzji, dostępne plany przebiegu instalacji, pisma operatora oraz ewentualną cesję istniejących roszczeń. Jeżeli strony uzgodniły odrębne rozliczenia związane z urządzeniami, muszą one zostać opisane w sposób pozwalający ustalić uprawnionego, zobowiązanego, kwotę albo sposób jej określenia oraz termin zapłaty.

Protokół wydania powinien zawierać datę przekazania posiadania nieruchomości, opis widocznej infrastruktury, stan ogrodzenia i dojazdu, przekazane klucze lub piloty oraz wykaz otrzymanych dokumentów. Przy istniejących przyłączach i licznikach należy zapisać ich stan oraz ustalić odpowiedzialność za rozliczenia mediów.

Dokumentacja fotograficzna stanu terenu może okazać się przydatna, jeżeli później wystąpią uszkodzenia gruntu po wjeździe ekip technicznych. Protokół wydania nie zastępuje jednak aktu notarialnego przenoszącego własność ani nie ustanawia samodzielnie służebności przesyłu.

Czerwone flagi – kiedy obniżyć cenę działki albo zrezygnować z zakupu?

Nie każda instalacja przesyłowa wyklucza racjonalny zakup. Istotne jest jednak, czy kupujący zna rzeczywisty zakres ograniczeń i czy zostały one uwzględnione w cenie.

Szczególnej ostrożności wymagają następujące sytuacje:

• Sprzedający lub operator odmawia udostępnienia dokumentów potwierdzających podstawę korzystania z gruntu.
• Przebieg instalacji na mapie różni się od stanu faktycznego albo nie można ustalić położenia urządzeń podziemnych.
• Planowany budynek koliduje z siecią, a sprzedający przedstawia wyłącznie ustne zapewnienia o możliwości budowy.
• Operator twierdzi, że nastąpiło zasiedzenie, ale nie przedstawia dokumentów pozwalających sprawdzić okres i charakter posiadania służebności.
• Wynagrodzenie za korzystanie z gruntu zostało już wypłacone, lecz sprzedający nie ujawnia treści ugody lub aktu notarialnego.
• Występują sprzeczne roszczenia do infrastruktury albo nieruchomości, a zakres prawa do przeprowadzenia urządzeń pozostaje niewyjaśniony.

Jeżeli problem dotyczy przede wszystkim wartości lub sposobu korzystania z fragmentu działki, rozwiązaniem może być obniżenie ceny po uzyskaniu opinii rzeczoznawcy majątkowego lub projektanta. Jeśli nie wiadomo, czy działkę da się zabudować zgodnie z zamiarem kupującego, uzasadnione jest uzależnienie decyzji od uzyskania dokumentów i opinii technicznej.

Gdy ryzyko ma charakter prawny – zwłaszcza przy spornej historycznej służebności albo decyzji administracyjnej – potrzebna może być indywidualna analiza prawnika przed zawarciem umowy. Rezygnacja z zakupu bywa racjonalna, jeśli nie da się ustalić istotnych ograniczeń albo sprzedający nie akceptuje odpowiednich zabezpieczeń transakcji.

Rozsądna kolejność działania jest następująca: najpierw dokumenty i identyfikacja operatora, następnie ocena tytułu prawnego oraz wykonalności planowanej inwestycji, później wycena wpływu ograniczeń na wartość nieruchomości, a dopiero na końcu decyzja o cenie i podpisaniu umowy.

Najczęstsze pytania przy zakupie działki z urządzeniami przesyłowymi

Czy można żądać przesunięcia słupa energetycznego na koszt operatora?

Nie ma automatycznego prawa do bezpłatnego przesunięcia słupa tylko dlatego, że właściciel planuje budowę domu. Znaczenie mają tytuł prawny operatora, dopuszczalny zakres korzystania z nieruchomości, możliwość techniczna przebudowy i podstawa żądania. Przeniesienie urządzenia może wynikać z porozumienia albo odpowiedniego rozstrzygnięcia, ale nie można z góry zakładać, że koszty poniesie przedsiębiorca.

Czy operator może wejść na działkę bez zgody nowego właściciela?

Zależy to od przysługującego mu tytułu prawnego i okoliczności. Służebność lub decyzja administracyjna może przewidywać dostęp w zakresie koniecznym do eksploatacji, napraw i usuwania awarii. Nie oznacza to nieograniczonego prawa do dowolnego zajmowania całej nieruchomości. Zakres wejścia i odpowiedzialność za szkody trzeba ocenić według właściwej podstawy prawnej.

Czy wcześniejsza zgoda właściciela na budowę sieci wystarcza operatorowi na zawsze?

Nie zawsze. Trzeba ustalić treść, datę i formę zgody oraz przepisy obowiązujące w chwili jej udzielenia. Zwykłe pismo pozwalające na wykonanie robót nie musi być równoznaczne ze skutecznym ustanowieniem służebności przesyłu. Możliwe są jednak inne podstawy korzystania z nieruchomości, w tym decyzje administracyjne lub nabycie prawa przez zasiedzenie.

Czy wynagrodzenie za służebność powinien otrzymać sprzedający czy kupujący?

Odpowiedź zależy od rodzaju świadczenia, chwili powstania wierzytelności oraz treści zawartych umów. Nowy właściciel może być uprawniony do wynagrodzenia za ustanowienie służebności po nabyciu działki, jeśli spełnione są przesłanki ustawowe. Natomiast wcześniejsze roszczenia pieniężne sprzedającego nie przechodzą na niego automatycznie. Kwestie te najlepiej wyjaśnić i uregulować przed aktem notarialnym.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, tekst jednolity: Dz.U. z 2026 r. poz. 795, w szczególności art. 49, 118, 157, 224–225, 245, 285, 292, 305¹–305⁴, 394 i 509.
• Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece, tekst jednolity: Dz.U. z 2026 r. poz. 1066, w szczególności art. 7.
• Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami, tekst jednolity: Dz.U. z 2026 r. poz. 399 ze zm., w szczególności art. 124.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, tekst jednolity: Dz.U. z 2026 r. poz. 468 ze zm., w szczególności art. 606 i art. 626 § 3.
• Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, tekst jednolity: Dz.U. z 2025 r. poz. 1228 ze zm., w szczególności art. 23, 42 i 43a.
• Sąd Najwyższy, postanowienie z 24 lutego 2023 r., III CZP 108/22, oraz postanowienie z 19 marca 2026 r., II CSKP 1045/24.
• Trybunał Konstytucyjny, wyrok z 2 grudnia 2025 r., P 10/16, OTK ZU A/2026, poz. 1.
• Rzecznik Praw Obywatelskich, stanowisko dotyczące zasiedzenia służebności przesyłu i odpowiedzi Ministerstwa Sprawiedliwości, aktualizacja z 14 maja 2026 r.